धम्मको मार्गमा महिलाहरू: प्रथम भिक्षुणीहरूको प्रेरणादायी कथा

बुद्ध धर्म, जसले करुणा र समानताको सन्देश फैलाउँछ, त्यसको इतिहासमा महिलाहरूको स्थान सदैव महत्त्वपूर्ण रहेको छ। तर, के तपाईंलाई थाहा छ कि सुरुका दिनहरूमा महिलाहरूलाई पूर्ण रूपमा भिक्षुणीको रूपमा दीक्षित हुनका लागि कति संघर्ष गर्नुपरेको थियो? यो केवल एक धार्मिक अभ्यासको कुरा थिएन, यो त समाजमा महिलाको स्थान र उनीहरूको आध्यात्मिक क्षमता स्थापित गर्नका लागि एक सशक्त विद्रोह थियो। आज हामी त्यही ऐतिहासिक यात्राको खोजी गर्दैछौँ, जसले हामीलाई प्रथम बौद्ध भिक्षुणीहरूको अदम्य साहस र अटल विश्वासको कथा सुनाउँछ।

बुद्ध र महिला प्रव्रज्याको सुरुवात

बुद्धको समयमा पनि समाजमा पुरुषप्रधानता हावी थियो। जब बुद्धले आफ्नो धर्म प्रचार गर्न थाल्नुभयो, तब पुरुषहरूका लागि त सन्यासको मार्ग खुला थियो तर महिलाहरूका लागि थिएन। बुद्धकी सौतेनी आमा र पालक माता, महाप्रजापति गौतमी, बुद्धको शिक्षाबाट अति प्रभावित हुनुहुन्थ्यो र उहाँ पनि संघमा प्रवेश गरी पूर्ण रूपमा भिक्षुणी बन्न चाहनुहुन्थ्यो। उहाँ एक्लै हुनुहुन्नथ्यो, अन्य धेरै शाक्य महिलाहरूले पनि यही इच्छा व्यक्त गरेका थिए।

पहिलो पटक महाप्रजापति गौतमीले बुद्धसमक्ष प्रव्रज्या (दीक्षा) को लागि अनुरोध गर्दा, बुद्धले अस्वीकार गर्नुभयो। उहाँले यो अनुरोध तीन पटकसम्म दोहोर्याउनुभयो, तर बुद्धले हरेक पटक इन्कार गर्नुभयो। उहाँको हृदयको इच्छालाई देखेर र महिलाहरूको आध्यात्मिक क्षमतामा विश्वास राख्ने परम पूज्य आनन्द (बुद्धका मुख्य शिष्य) ले मध्यस्थता गर्नुभयो। आनन्दले बुद्धलाई सोध्नुभयो, “भगवान्, के महिलाहरूमा पनि अर्हतत्व (मोक्ष) प्राप्त गर्ने क्षमता छैन?” बुद्धले जवाफ दिनुभयो, “छ, आनन्द, अवश्य छ।” तब आनन्दले तर्क गर्नुभयो कि यदि महिलाहरूमा पनि आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गर्ने क्षमता छ भने, उनीहरूलाई संघमा प्रवेश गर्न किन नदिने?

आनन्दको यो तार्किक प्रस्तुतिपछि, बुद्धले आठ गुरुधम्म (आठवटा कडा नियम) को स्थापना गरी महिलाहरूलाई संघमा प्रवेश गर्न अनुमति दिनुभयो। यी नियमहरू महिला भिक्षुणीहरूका लागि मात्र लागू हुन्थे र पुरुष भिक्षुहरूका नियमभन्दा कठोर मानिन्थे। महाप्रजापति गौतमी र अन्य महिलाहरूले यी नियमहरू सहर्ष स्वीकार गरे र यसरी भिक्षुणी संघ (महिला भिक्षुणीहरूको समुदाय) को स्थापना भयो। यो निर्णय त्यस समयको सामाजिक मान्यताको विरुद्ध एक क्रान्तिकारी कदम थियो।

संघर्ष र त्यसको प्रभाव

भिक्षुणी संघको स्थापना भए पनि, प्रथम बौद्ध भिक्षुणीहरूले अनेकौँ चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्यो।

• सामाजिक प्रतिरोध: त्यस समयको समाजमा महिलाहरूलाई घरबाहिर निस्केर सन्यासी जीवन अपनाउनु सामान्य थिएन। उनीहरूले धेरै सामाजिक र सांस्कृतिक अवरोधहरूको सामना गर्नुपर्यो।
• सुरक्षा र व्यवस्थापन: भिक्षुणीहरूका लागि वासस्थान, सुरक्षा र दैनिक जीविकाको व्यवस्थापन गर्नु पुरुष संघको तुलनामा अझ चुनौतीपूर्ण थियो। उनीहरूलाई पुरुष भिक्षुहरूबाट पनि कहिलेकाहीँ पूर्वाग्रहको सामना गर्नुपर्थ्यो।
• गुरुधम्मको बोझ: आठ गुरुधम्मका नियमहरूले भिक्षुणीहरूलाई पुरुष भिक्षुहरूको अधीनमा राख्ने काम गर्थे, जसले उनीहरूको स्वतन्त्रतालाई केही हदसम्म सीमित गर्यो।

यी सबै चुनौतीहरूको बाबजुद, प्रथम भिक्षुणीहरूले आफ्नो दृढ संकल्प र आध्यात्मिक अभ्यासबाट धेरै मानिसहरूलाई प्रेरणा दिए। उनीहरूले बुद्धको शिक्षालाई व्यापक रूपमा फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाए। उनीहरूको उदाहरणले समाजका अन्य महिलाहरूलाई पनि आध्यात्मिक मार्गमा लाग्न र आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न प्रोत्साहित गर्यो। महिलाहरूमा पनि अर्हतत्व प्राप्त गर्ने क्षमता छ भन्ने बुद्धको भनाइलाई उनीहरूले आफ्नो जीवन र साधनाद्वारा प्रमाणित गरे।

मलाई याद आउँछ, मेरो हजुरआमाले भन्नुहुन्थ्यो, “छोरी, जीवनमा केही पाउनलाई संघर्ष गर्नैपर्छ।” यो कुरा प्रथम भिक्षुणीहरूको जीवनमा बिल्कुलै मिल्छ। उनीहरूले जुन संघर्ष गरे, त्यसले केवल उनीहरूको लागि मात्र होइन, बरु हजारौँ वर्षसम्म महिलाहरूको आध्यात्मिक यात्राको लागि बाटो खोलिदियो। उनीहरूको कथा आज पनि हामीलाई अदम्य साहस र लगनशीलताको पाठ सिकाउँछ।

आजको सन्दर्भमा प्रथम भिक्षुणीहरू

प्रथम भिक्षुणीहरूको कथा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। बुद्ध धर्मको प्रारम्भिक चरणमा स्थापित भिक्षुणी संघले शताब्दियौँसम्म आफ्नो गौरवपूर्ण अस्तित्व कायम राख्यो। यद्यपि, समयक्रममा विभिन्न भूभाग र परम्पराहरूमा भिक्षुणी परम्परामा बाधा पुग्यो। उदाहरणका लागि, थेरवाद परम्परामा भिक्षुणी दीक्षाको परम्परा पूर्ण रूपमा लोप भयो भने, चीन, कोरिया र भियतनामजस्ता महायान परम्परा भएका देशहरूमा यो निरन्तर चलिरह्यो।

आज, विश्वका विभिन्न भागमा हराएको भिक्षुणी परम्परालाई पुनरुत्थान गर्ने प्रयासहरू भइरहेका छन्। धेरै महिलाहरूले बुद्ध धर्ममा पूर्ण दीक्षा प्राप्त गर्न र भिक्षुणीको रूपमा सेवा गर्न खोजिरहेका छन्। प्रथम भिक्षुणीहरूको संघर्षले आजका महिलाहरूलाई प्रेरणा दिन्छ कि उनीहरू पनि कुनै पनि क्षेत्रमा, विशेष गरी आध्यात्मिक मार्गमा, पूर्ण समानता र अधिकारका साथ अगाडि बढ्न सक्छन्। उनीहरूको कथाले महिला सशक्तीकरण र लैङ्गिक समानताको लागि एक ऐतिहासिक उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।